24/02/2010 05:40:54 (SVVN) Ở trong hẻm nhỏ và sâu, nhưng cô bạn nhìn ra bộ mặt hẻm trong tương quan với sự phát triển của Sài Gòn, và nhìn rộng ra hơn, là sự phát triển của đất nước, của khu vực Đông Nam Á – những nơi có nhiều điểm tương đồng trong văn hóa và tốc độ đô thị hóa ngày càng tăng.
Chọn hẻm vì… đa cảm
Thông tin nhà trường phát động nghiên cứu khoa học là cái cớ để Đinh Thị Thanh Trúc (năm 4, khoa Đông Nam Á, trường ĐH Quốc tế Hồng Bàng) nghĩ ngay đến hẻm phố mình đang sống. Trúc nghĩ, chuyện con hẻm mà đưa vào bài nghiên cứu lý thú lắm. Nó sẽ là một kỷ niệm rất đẹp của thời sinh viên.
Gặp Trúc, tôi hỏi cô bạn ở trọ phố nào? Cô sinh viên quê Đà Nẵng cười bảo, bạn tìm không ra nhà Trúc đâu. Nhà trọ Trúc sâu trong ba cái “xuyệc” của con hẻm ở quận 11. Trúc kể, ban đầu làm nghiên cứu, cô chỉ có dự định tìm hiểu tất cả các hẻm phố trên địa bàn thành phố, vì đối với Trúc nơi đâu cũng lý thú, mỗi con hẻm có một “cuộc đời”, một câu chuyện riêng. Nhưng đi dò tìm thông tin cho một bài nghiên cứu, Trúc nhận thấy không thể ôm đồm. Chi bằng khoanh vùng một nơi đặc trưng nhất để đi sâu mà phân tách nó ra dưới nhiều góc độ thì ý nghĩa hơn nhiều. Thế nên, Trúc đã chọn địa bàn quận 11 để tìm hiểu. Nơi đây cũng chính là nơi cô đã “ăn dầm ở dề” suốt bốn năm đại học.
Có mấy người sống hẻm mà để tâm sâu sắc những bộ mặt đời sống của hẻm từ góc nhìn nhân văn nhất đến góc nhìn gai góc nhất? Trúc đã làm được bằng sự đa cảm của một cô gái từng gắn bó đời trọ với những con hẻm Sài Gòn khá lâu rồi.
Trúc đọc nhiều sách nghiên cứu về Sài Gòn xưa của các nhà nghiên cứu trước đó như Văn hóa hẻm phố Sài Gòn – TP.HCM của tập thể tác giả Tôn Nữ Quỳnh Trân, Nguyễn Trọng Hòa, Một góc phố Tàu của tác giả Lý Lan… Đặc biệt là những “cảo thơm” của “nhà Sài Gòn học” Vương Hồng Sển như Sài Gòn năm xưa, Sài Gòn tạp pí lù... Trúc ngộ ra, mỗi góc phố cũng như cuộc đời một con người. Hẻm phố cũng có những thăng trầm trong tương quan quá khứ và hiện tại. Nhìn về quá khứ, nắm bắt hiện tại là cơ hội để người ta bước tiếp vào tương lai một cách vững vàng và tự tin.
Tìm chân dung hẻm
Thực hiện đề tài, Trúc thường xuyên đi lang thang sau giờ học. Thấy một con hẻm không biết nó dẫn đến đâu là dịp để giục Trúc cứ đi, đi mãi vào bên trong để khám phá. Có hẻm thông ra đường lớn, có hẻm cụt nhà bê tông chắn ngang, có hẻm quanh co tẽ nhánh. Với chiếc máy ảnh con con, cô bạn vừa đi vừa chụp. Đôi khi chiếc máy ảnh cũng là nguyên nhân rắc rối khi người buôn bán lấn chiếm hẻm tưởng cô là… nhà báo.
Những lúc mỏi gối, Trúc tư lự ngồi góc phố, lắng nghe các âm thanh dội đến. Hẻm lao động bao giờ cũng có tiếng trẻ con khóc, tiếng cãi nhau, tiếng mấy bà bán rau bán cá tán chuyện, rồi tin giật gân ai vừa trúng số, vợ chồng ly dị vì số đề, mấy anh bạn sinh viên vội vàng nổ máy xe chạy ra hẻm quên gạt chân chóng liền được bác xe ôm nhắc nhở bằng giọng nói ngồ ngộ “đá chống tắc đèn em chai ơi”…
Hẻm công chức thì im ắng, lâu lâu mới có tiếng xe rồ ngang. Lại có những con hẻm mang đặc trưng xưa, với các xóm nghề. Người ta vẫn phơi củ kiệu, phơi hành ngoài ngõ khi nắng lên. Người ta phơi mứt, phơi hạt bí, hạt dưa khi Tết sắp đến. Chính những góc này, Trúc cảm nhận trọn vẹn không khí của trăm năm trước, ngỡ như đã mất từ lâu.
Các mảng màu hẻm
Sống trong hẻm, người ta thân thiện, tình xóm giềng thắt chặt hơn cả. Khi về với không gian hẻm phố, người ta trút bỏ được cái mệt mỏi sau một ngày lao động cực nhọc, quay về làm một người hàng xóm thân thiện và tốt bụng. Không gian hẻm lúc này chính là một môi trường trung gian tạo nên một lối sống văn hóa.
Từ phát hiện này, Trúc ghi lại dấu ấn của những sinh hoạt cộng đồng truyền thống độc đáo của người dân. Nó bền chặt và âm ỉ trong lòng phố thị. “Chẳng hạn như chủ nhà mình là người Hoa. Hai ông bà xưng hô “mày – tao” với nhau. Người ngoài mới tới không biết tưởng hai ông bà đang có xung khắc gì. Thực ra họ thương nhau như đôi chim cúc cu, chỉ là văn hóa xưng hô có khác mà thôi” – Trúc thích thú kể.
Tuy vậy, không gian những con hẻm chật chội có khi lại trở thành môi trường thuận lợi cho những tệ nạn xã hội như hút chích, buôn bán ma túy, mại dâm, số đề, bài bạc… Có lần đi thực tế, Trúc thấy tận mắt kẻ ăn xin móc tiền túi người đi đường. Có những con hẻm, các sòng bài lộ thiên ngang nhiên hiện ra hay một góc khác kim tiêm vương vãi… Tội phạm cũng hay lẩn vào hẻm nhỏ, đe dọa an ninh của cư dân nơi đây. Điều này thể hiện rõ nhất ở các con hẻm giang hồ khét tiếng trên đường Bình Thới mà nhiều người dân Sài Gòn nghe nhắc đến đã thấy rợn người.
Ước mơ gương mặt hẻm sáng hơn
Sự xâm nhập của “mảng màu” tiêu cực là một phần tạo nên nét đặc trưng văn hóa hẻm, nhưng cũng là một cản trở khi cần nâng cao chất lượng sống cho người dân. Trúc mơ một môi trường lành mạnh và thân thiện sẽ được quy hoạch tạo dựng để gìn giữ nét truyền thống của hẻm phố Sài Gòn. “Phải bắt đầu từ những hành động thực tế!” - Trúc bảo. Đó là những khu vực sinh hoạt cộng đồng – mảng không gian chung hiện đang rất thiếu của hẻm phố.
Không cần thiết phải đầu tư lớn, chính quyền có thể cải tạo lại bờ tường, đặt thêm vào đó ghế đá, các chậu cây xanh, hoa kiểng, cái xích đu, cầu trượt cho trẻ con trong hẻm vui chơi… Một không khí chan hòa, đầm ấm, an ninh nơi hẻm phố sẽ làm cho người dân gắn bó và tự hào hơn về nơi mình đang sống. Từ đó, người dân sẽ tự giác hành động tích cực bảo vệ và duy trì môi trường sống tốt đẹp quanh mình. “Bộ mặt của một con hẻm tuy nhỏ, nhưng sẽ là hạt nhân quyết định bộ mặt của thành phố, của đất nước mà” – Trúc cười, đôi mắt lấp lánh trên gương mặt bánh mật xinh xinh
